İran davam gətirdi, amma qarşıdurma bitdimi?
İranla ABŞ arasında anlaşma memorandumunun imzalanması geniş ictimai rezonans doğurub. Lakin əsas məsələ sənədin özündən çox, onun uzunmüddətli sabitliyi təmin edə biləcəyidir.
İran, ABŞ və İsrail arasındakı münasibətlərin tarixi göstərir ki, imzalanmış sazişlər belə həmişə davamlı sülhün təminatına çevrilmir. Məhz buna görə də bir çox ekspertlər və müşahidəçilər öz qiymətləndirmələrində ehtiyatlı olmağa davam edir və tərəflərin praktiki addımlarını gözləməyə üstünlük verirlər.
Dünya dəyişir
Bugün ABŞ öz qlobal dominantlığının getdikcə zəifləməsi ilə üzləşir və eyni zamanda yeni güc mərkəzlərinin, ilk növbədə Çinin güclənməsinin şahidi olur.
Bu şəraitdə Vaşinqton mövcud beynəlxalq sistemi qoruyub saxlamağa və alternativ dünya nizamının formalaşmasına mane olmağa çalışır. Məhz buna görə də Qərbi Asiyadaki bir çox proseslər daha geniş geosiyasi qarşıdurmaya tərkib hissəsi kimi baxılmalıdır.
Münaqişə niyə bitməyib?
Hətta hazırkı razılaşmalar qüvvəyə minsə və gərginliyin azalmasına gətirib çıxarsa belə, bu, tərəflər arasındakı fundamental ziddiyyətləri aradan qaldırmır.
Aşağıdakı məsələlər üzrə fikir ayrılıqları qalmaqdadır:
nüvə proqramı;
İranın regional təsiri;
İsrailin regionun təhlükəsizlik sistemində rolu;
sanksiya siyasəti;
enerji və nəqliyyat marşrutları üzərində nəzarət;
Qərb, Çin, Rusiya və regional dövlətlər arasında güc balansı.
Bu məsələlər həll olunmayana qədər münaqişənin tamamilə bitdiyini söyləmək tezdir.
Yeni mərhələdən öncə fasilə
Çox güman ki, dünya nisbi qarşıdurma dövrünün şahidi olacaq. Lakin bu cür dövrlər Qərbi Asiya tarixində dəfələrlə müşahidə olunub və ziddiyyətlərin tamamilə aradan qaldırılmasına gətirib çıxarmayıb.
Ona görə də hazırkı sakitlik qarşıdurmanın sonu yox, sadəcə onun yeni mərhələsinə – diplomatik, iqtisadi, informasiya və ya hərbi formada verilən müvəqqəti fasilə ola bilər.
Əsas nəticə
Münaqişənin əsl səbəbi təkcə nüvə proqramı deyil. Baş verənlərin kökündə dünyanın gələcək quruluşu, təsirin dairəsinin bölüşdürülməsi və XXI əsrdə beynəlxalq sistemin qaydalarını hansı dövlətlərin formalaşdıracağı uğrunda mübarizə dayanır.
Məhz buna görə də hazırkı böhran İranın nüvə məsələsi ətrafında ayrıca bir müharibə kimi yox, dünya nizamının daha genişmiqyaslı transformasiyasının epizodlarından biri kimi qiymətləndirilməlidir – nəticələri daha uzun illər hiss olunacaq.
Fərqli baxış

